Natuurgebied en Grafelijkheids- duinen

In- en rond Den Helder liggen uitzonderlijke natuurgebieden, zoals het Balgzand (waddengebied), het duingebied, Mariëndal en enkele kleinere terreinen zoals het Refugium, De Tuintjes (Tuintjesweg Huisduinen) en het gebied Fort Dirks Admiraal, langs de linie en de Texelstroomlaan. Drie boswachters, een beheerder en ruim zeventig vrijwilligers behorend tot Landschap Noord- Holland onderhouden deze gebieden en bewaken de natuurwaarde. Gebieden waar veel zeldzame planten groeien worden ieder jaar gemaaid, vaak natte terreinen dat veel handwerk vergt en erg arbeidsintensief is omdat een maaimachine er niet overheen kan. Soms is het genoeg vee te laten grazen, dat wel moet worden gecontroleerd, ingeënt en een enkele keer bijgevoerd. Regelmatig komen er kalveren bij, een teken dat het  goed gaat met de Helderse natuur. Het kappen van bomen en het weghalen van struiken zijn noodzakelijke werkzaamheden. Den Helder heeft van oudsher een dynamisch landschap, 150 jaar geleden een open gebied waar de invloed van zee en stuivend zand de uitgestrekte akkers maakten tot een bijzonder natuurgebied. De Grafelijkheidsduinen is het natuurgebied vanaf Kijkduin (Huisduinen) tot aan het Hengstepad dat achter de Donkere Duinen loopt. Een waterwingebied van 1856 tot 1982 en onderdeel van het Noordelijkste duinmassief langs de Noord-Hollandse kust. Doordat gestopt werd met waterwinning kwamen valleien weer onder water te staan, waardoor de Harmplas werd gevormd en bijzondere planten zoals de orchidee, de waternavel en de tormentil hier groeien. Het is één van de oudste gebieden en dankt haar naam aan de Graaf van Egmond die ooit Huisduinen en de daaromheen liggende gebieden bezat. Van oorsprong waren twee organisaties actief in Noord-Holland. ‘Het Noord- Hollands Landschap’ opgericht in 1936, onderhield de terreinen van de provincie en Landschapsbeheer Noord- Holland deed onderhoudswerk, ook voor particulieren en boeren. In 2003 fuseerden deze organisaties en werden ondergebracht in Stichting Landschap Noord-Holland. In eerste instantie was het (hoofd) kantoor voor de regio gevestigd in Huisduinen aan de Zeeweg, maar sinds augustus 2010 hebben de boswachters en hun medewerkers hun onderkomen in het Educatie centrum van De Helderse Vallei.

Wist u dat..

..groen in gras / blad komt door Chlorofyl dat in Chloroplasten zit en zonlicht weerkaatst zodat groen de boventoon voert. Zonder dat zou alles blauw/violet zijn.
Deel dit verhaal:

Schatkamer van de natuur Mariëndal

Mariëndal wordt terecht de schatkamer van de natuur genoemd waar 150 tot 200 bloemen en planten groeien en de broedplaats is voor heel veel vogels die zich bij de grote plas rustig laten bespieden. Tussen de dijkjes en paden van het struingebied liggen  zandvlakten en kwelders. Het nieuwe deel dat in 2006 werd toegevoegd is volop in ontwikkeling. De van oorsprong bollengrond werd afgegraven en heringericht naar voorbeeld van het oudere deel dat zich kan meten met internationale natuurgebieden. Landschap Noord-Holland beheert de overgang van nat naar droog, van zoet naar zout water en maakt daarbij gebruik van kwelwater. Verder probeert Landschap Noord-Holland verruiging van het terrein tegen te gaan door boompjes uit te steken en de waterhuishouding geïsoleerd van het omliggende waterpeil te houden met behulp van pompen en stuwen, waardoor het gebied ’s winters kletsnat en gedurende de zomer langzaam indrogend is. De planten gedijen hier uitstekend, Parnassia is rijkelijk vertegenwoordigd evenals moeraskantelblad en vier verschillende wilde orchideeën, Vleeskleurige Orchis, Brede Orchis, Moeraswespen Orchis en de Rietorchis, allemaal bloeiend in de zomer maar niet tegelijkertijd. Een andere bijzondere plant is de grote ratelaar, die haar naam dankt aan het geluid dat zij maakt wanneer de zaden rijp zijn en de bloem is uitgedroogd. De grond is bedekt met rode en witte klaver, kruipende boterbloem, duizendblad, Hazenpootjes, kale Jonker (een distelsoort die als bijzonder aangemerkt wordt) en stijve ogentroost dat vroeger als kruid gebruikt werd tegen oog aandoeningen. Naast de vos, haas, veldmuis, dwerg- en spitsmuis is het Struingebied de kraamkamer voor jonge kikkers en padden. In de lente krioelt het in de drassige grond van de kleine kikkertjes en padden, waarbij de rugstreeppad in Nederland als bijzonder word aangemerkt. Mariëndal is de rustplek voor trekvogels als Kluten, Tureluurs, Kieviten, wilde ganzen, de witte lepelaar en vele anderen. In de luwte van de wind dwarrelen heel wat dagvlinders rond, de bijzondere Atalanta, het Hooibeestje, bruin Zandoogje, vuurvlinder en de kleine vuurvlinder evenals het Icarus blauwtje.

Wist u dat..

..de Toorts, ook wel Koningskaars genoemd, steeds vaker in het duingebied voorkomt.
Deel dit verhaal:

Paddentrek, Schotse Hooglanders en schapen

Na de winter komt de paddentrek. In Den Helder steken de beestjes massaal de Jan Verfailleweg over van de Donkere Duinen naar de natte gronden van Mariëndal om te paren. Als de padden niet worden geholpen bij de oversteek kan dat rampzalige gevolgen hebben. Daarom worden bij de afzetting langs de weg emmers geplaatst, padden die daarin terecht komen worden veilig naar de overkant gebracht door Vrijwilligers Landschapsbeheer. In samenwerking met De Helderse Vallei kunnen kinderen een paar keer onder begeleiding meehelpen. In het gebied tussen duinen en boerenland grazen Schotse Hooglanders en Konink paarden. In Mariëndal, Donkere Duinen, Refugium en Grafelijkheidsduinen kom je de dieren tegen, merentijds zijn ze te zien achter de afrastering bij de Harmplas in de Grafelijkheidsduinen. Bijzonder is het verhaal van het hertje dat zich aansloot bij de kudde Hooglanders. In de nacht van 4 op 5 mei 2012 vernielde vandalen de hekken bij de hertenweide, toen nog in De Donkere Duinen, waardoor vier herten ontsnapten. Den Helder was in rep en roer, want het was nog koud in die periode en men twijfelde er sterk aan of in gevangenschap geboren herten wel in ‘het wild’ konden overleven. Door continu voer neer te zetten op voor de herten bekende plekken hoopte de Gemeente, eigenaar van de herten, dat de dieren weer huppelend terug zouden komen naar hun veilige omheining. Dat lukte bij drie herten, maar één liet zich niet meer vangen. Wel sloot het slimme hertje vriendschap met enkele Hooglanders met wie ze sindsdien regelmatig wordt gespot. Er worden geen pogingen meer gedaan het hertje te vangen, ze heeft letterlijk haar eigen weg gevonden en haar vrijheid verdiend. In de duinen graast bij tijd en wijle een kudde schapen die de hellingen afgrazen, vergezeld van herders en Ierse herdershond. Bij schapen waar de ruggen met blauw zijn gemerkt zijn lammetjes te verwachten in het voorjaar. De draagtijd van een schaap is ongeveer 150 dagen (5 maanden).

Wist u dat..

..Den Helder ambassadeur is van de Tapuit omdat deze vogel in Nederland het meest in Mariendal en de grijze duinen voorkomt.
Deel dit verhaal:

De Donkere Duinen en Refugium

De Donkere Duinen was een moerassig natuurgebied waar Boswachter Reyer Agema (1887-1935) werkzaam was. In 1917 werd begonnen met de aanleg van een familiepark door de ‘sociale werkvoorziening’. De Donkere Duinen werd in maart 1931 officieel door burgemeester Driessen geopend. De heer H. Hagen, werkzaam bij de plantsoenendienst van de gemeente, werd in 1933 als boswachter aangesteld en nam zijn intrek in de boswachterswoning, zijn Cockers Spaniel Rosta liep altijd met hem mee. Hagen werd opgevolgd door Willem Groen van 1956 tot 1985. Op de hoogste duintop in het bos stond een uitkijktoren die zijn functie verloor toen de bomen hoog boven de uitkijktoren uitgroeide. Inmiddels is de toren vervangen, die staat bij de Helderse Vallei waar ook het in de Donkere Duinen opgebouwde dierenpark met hertenweide is ondergebracht. De Donkere Duinen is nu een gemengd bos met zowel naald- als loofbomen, waar planten die op de kalkachtige grond thuis horen de kans krijgen te groeien. In het bos wonen vogels, padden, kikkers, salamanders, een enkele vos en Schotse Hooglanders. Het heeft een oppervlakte van 50 hectare, 32 hectare is in het bezit van de Gemeente waarvan 26 hectare is ingericht als recreatiegebied. Duizenden naaldbomen werden in het gebied geplant en in de vijver zwemmen eenden, vissen en waterschildpadden die op zonnige dagen langs de rand van de vijver te zien zijn. In 1932 werd in De Donkere Duinen de bloembollen tentoonstelling BOLTHA gehouden. In de herfst zijn hier heel wat paddenstoelen te vinden, Eekhoorntjesbrood, de gekraagde aardster, het koraalzwammetje, elfenbankjes en sterzwammen, de Vliegerzwam komt in bescheiden mate voor. Het Refugium is het natuurgebied langs het Hengstepad. Ooit ontgonnen als  sportterrein voor WGW en de Hockey- en Rugbyclub en in 2003 teruggegeven aan de natuur. Schotse Hooglanders, vossen, Lepelaars en Reigers vinden hier een veilige woonplek. De moerasachtige strook met kwelwater uit de duinen zorgt voor een bijzondere plantengroei zoals parnassia, ronde zonnedauw, veenpluis en waterlelies en het gebied draagt het Natura 2000 keurmerk.

Wist u dat..

..het Boswachtershuis in 2016 is verkocht om er een groepsaccommodatie van te maken met welness voor maximaal 12 personen.
Deel dit verhaal:

De grijze duinen en de Tapuit

Het Duingebied is onderdeel van het Noordelijk Duingebied, met tussen de Zandloper en Duinoord de grijze duinen, bekend in heel Nederland vanwege de vegetatie en bijzondere vogels. De naam ‘Grijze Duinen’ dankt het aan de licht grijze waas veroorzaakt omdat de vegetatie zichzelf beschermt en zo draait dat het vocht niet teveel verdampt. Een kwetsbaar gebied dat de bezoeker verplicht op de paden te blijven, want de vegetatie wordt vrijwel meteen kapot getrapt wanneer men er op gaat staan en heeft 3 tot 4 jaar nodig om weer aan te groeien. Geen losloopgebied voor honden en geen avontuurlijke veldloop dwars door de vegetatie heen, wel is het meeste te zien en/of te horen vanaf de paden. Konijnen, al jaren een dankbare bewoner van het gebied, maken dat de zeldzame tapuit hier haar broedgebied heeft. De tapuit broedt in lege konijnenholen. Het mannetje heeft een witte stuit die bij iedere Tapuitsoort weer anders is en die het mannetje tijdens de balsvlucht  nodig heeft om op te vallen bij de vrouwtjes. Je ziet de mannetjes vaak op de top van een duin, van waaraf ze waken over het nest. Een ander typerend duinvogeltje is de roodborsttapuit en wie tegen de avond langs de duinrand loopt bij Duinoord hoort de nachtegaal zingen. Sinds 2010 is Den Helder ambassadeur van de tapuit omdat minstens 1/3 van alle tapuiten hier broed. Het duinviooltje is ook aantrekkelijk voor de Tapuit. De vrij zeldzame kleine parelmoervlinder en duinparelmoervlinder komen op het viooltje af, leggen er hun eitjes op en zijn een lekkernij voor de tapuit. Verder eet de tapuit kevers, langpootmuggen, rupsen en maden en jaagt op gehoor. Waar het viooltje bloeit is ook de duinroos te vinden. Andere planten zijn Jacobskruid, herkenbaar aan de groene rozetten met in de nabijheid het rendiermos, zomersneeuw – ook een mossoort, het vergeet-me-nietje, duinreigersbek en levermos. Op de meer Noordelijk en westelijk gelegen hellingen valt de meeste regen en groeit de kleine eikvaren.

Wist u dat..

..duinen langs de kust redelijk zeldzaam is. De meeste kusten bestaan uit rotsen (Frankrijk, Spanje, Portugal, Griekenland) of krijtrotsen (Engeland).
Deel dit verhaal:

Waddengebied Balgzand en ‘t Kuitje

Den Helder ligt aan de kop van de Waddenzee dat zich tussen de eilanden en het vaste land van Europa uitstrekt tot aan Esbjerg in Denemarken. Door het droogvallen van de zandplaten tijdens eb en de stroming van de getijden is een bijzondere flora en fauna ontwikkelt waarvan een aantal uitsluitend in het waddengebied voorkomt. In totaal leven zo’n 250 verschillende planten in het gebied, waaronder het zeegras. In 2008 werd het gebied officieel op de werelderfgoedlijst gezet om dit unieke natuurgebied te behouden en verder te ontwikkelen. Het is een paradijs voor veel vogels, zeehonden en vissoorten. Het Waddenfonds heeft een grote stem in wat al dan niet wordt toegestaan in dit gebied. Het plan ‘Den Helder poort van de Waddenzee’ waarbij de forten, natuurbeheer en Willemsoord betrokken zijn, wordt door het Waddenfonds financieel ondersteund. Wadlopen kan bij ’t Kuitje op Oostoever. Het Balgzand met heel veel bodemleven (wurmen, garnalen, schelpdieren) is de rustplaats voor een verscheidenheid aan trekvogels. Op sommige dagen worden wel 100 000 vogels geteld. De mooiste tijd is bij zonsopkomst wanneer de Waddenzee net één grote koperen plaat lijkt te zijn. Zodra ‘de eb erin komt’ komen vogels en zeehondjes voorbij en bij het sluisje van Zwiers zwemt de diklipharder en de dunlipharder, enorme vissen die tijdens de korte paringstijd boven het water uitspringen. Het Sluisje van Zwiers is de bijnaam voor wat officieel Spuisluis Oostoever heet. Zwiers was een oude sluiswachter van voor de oorlog en volgens overleveringen heeft hij ook nog pal bij dit sluisje gewoond. Het werd aangelegd in 1924 om bij eb het overtollige water van de Amstelmeerboezem te lozen op de Waddenzee. In 2004 werden vier voortstuwers geplaatst in twee van de vier spuikokers zodat zelfs bij hoog water voldoende kan worden afgevoerd. ’t Kuitje is een natuureducatiecentrum van waaruit natuur excursies worden gehouden over de Waddenzee en wadden en valt onder het beheer van Landschap Noord-Holland. 

Wist u dat..

..'t Kuitje ook het natuureducatie centrum is waar Landschap Noord Holland excursies start en van alles te zien is zoals een zeeaquarium.
Deel dit verhaal:

Koegras wordt tulpenland

Voor de eerste wereldoorlog was duidelijk dat Zuid-Holland behoefte had aan meer bollengrond. De eerste pionier die voor de zandgronden van Den Helder koos was A. Guldenmond uit Lisse die een stuk land aan de Doggersvaart rijp maakte voor de Bloembollenteelt. Tot aan 1921 was hij de enige, daarna werden voorzichtig meerdere landerijen geschikt gemaakt voor de bollenteelt, waaronder het bedrijf Nelis dat zich in 1925 vestigde aan de Rijksweg. De zandgronden van Koegras bleken uitermate geschikt voor de bloembollenteelt dat in 1929 een absoluut hoogtepunt beleefde en winstgevender bleek dan de veehouderijen en de landbouw. Eveneens in 1929 werd voor het eerst gesproken over een bloembollententoonstelling om Den Helder meer bekendheid te geven. Het Departement Den Helder & omstreken van de Nederlandse Maatschappij van Nijverheid en Handel opperde dit plan. De VVV zag er wel brood in evenals de Gemeente. De beraamde kosten 10 000 gulden, waarvan 4000 gulden werd opgebracht door inwoners, de Gemeente stond garant voor nog eens 4000 gulden en de rest moest komen uit de verkoop van toegangsbewijzen á 0.25 cent per kaartje. Op 10 april 1931 werd de Boltha (Bollenteelt Helder en Anna Paulowna) bij de Donkere Duinen door burgemeester Driessen in tegenwoordigheid van vele hoogwaardigheidsbekleders geopend. Ruim 400 000 bloembollen werden gratis ter beschikking gesteld door de telers. De crisisjaren in Nederland waren zeker in de bollenteelt voelbaar en in 1932 werd zelfs een teeltbeperking opgelegd. Om de prijzen nog handelbaar te houden werden duizenden hyacinten vernietigt en in juli van dat jaar werd een crisis pachtwet van kracht. De bloembollententoonstelling die van 10 tot 26 mei 1931 duurde, kwam nooit meer terug. De werkverschaffing maakte van de Donkere Duinen een familiepark waar vooral veel dennenbomen voor een zelfredzaam stukje natuur moest zorgen. De oorlog deed ook geen goed aan de Bloembollenhandel en het duurde tot de jaren vijftig eer de teelt en handel weer een opwaartse beweging kreeg. Vandaag de dag is de bloembollenteelt de grootste ‘industrie’ in Julianadorp en een toeristische trekpleister in het voorjaar voor Den Helder.

Wist u dat..

..bunkers komen ook in de weilanden voor en geven de Balgzandpolder een bijzondere uitstraling.
Deel dit verhaal:

Huisduinerpolder en Zuivelboerderij

Het bankje op de grasdijk markeert een bijzonder plekje. Volgens archeoloog Frans Diederik werd de Huisduiner Polder in de 17de eeuw al de oude polder genoemd en is een overblijfsel van het overstroomde Middeleeuwse landschap. Er lopen drie sloten min of meer parallel in de polder, mogelijk relicten van de oudste verkaveling die uit de negende eeuw stamt. Een andere mogelijkheid is dat de drie sloten op hoogtelijnen lopen en zijn aangelegd na de opslibbing in de 12 c.q. 13e eeuw, maar Middeleeuws zijn ze in ieder geval. Dat maakt dit stukje Den Helder heel uniek. In de Huisduinerpolder grazen koeien en paarden, die met uitzondering van de paarden van Manege Bruin allemaal toebehoren aan de Zuivelboerderij van Tesselaar, die al drie generaties een veehouderij op deze plek hebben. Jan en Rina namen het boerenbedrijf over van Jan zijn ouders die een combinatie van melkkoeien en varkens hielden. De regelgeving rondom het houden van varkens werd strenger en daarvoor in de plaats kwam een paardenpension en later werd de Zuivelboerderij ook zorgboerderij en sloten zich aan bij Stichting Landzijde. Behalve paarden en veertig koeien lopen kippen rond voor verse eieren, geiten, schapen, konijnen en zelfs twee Alpaca’s. Een moestuin levert groenten en bloembollen worden aan huis verkocht. De voormalige dors is ingericht als winkeltje waar alle producten worden verkocht, verse melk, zo van de koe, yoghurt en verse eieren, zelfgemaakte kaas van Helderse bodem uit de sinds 1 juli 2015 in bedrijf genomen kaasmakerij van Wesley en Jeffrey. De kaas wordt uitsluitend gemaakt van ochtendmelk dat meer vet en eiwitten bevat waardoor de opbrengst van de bestanddelen voor kaas, wrongel en wei, hoger en beter is. Twee maal daags  worden de koeien gemolken en twee maal per week wordt van zo’n 400 liter melk zelf kaas gemaakt. De overige melk gaat naar de Beemster waar de fabriek de melk eveneens tot kaas verwerkt. De kazen bij Tesselaar zijn in verschillende maten te verkrijgen.

Wist u dat..

..boter,kaas en eieren een leuk spelletje is dat in de jaren zestig door heel veel kinderen werd gespeeld. Makkelijk zelf te maken en overal te spelen.
Deel dit verhaal:

Ook leuk om te lezen..